Ganesh Aarti Sangrah
गणपती आरती संग्रह · 11 sacred aartis in Marathi & English
आरती संग्रह — 11 aartis
↗
सुखकर्ता दुःखहर्ता ही सर्वांत प्रिय गणेश आरती आहे, जी 17व्या शतकात संत समर्थ रामदास स्वामींनी रचली होती. ही आरती भगवान गणेशाची स्तुती करते जे दुःखे दूर करतात व सुख देतात. त्यांचे स्वरूप केशराने सुशोभित, मणिजडित मुकुट आणि फुलांच्या सुगंधाने युक्त वर्णिले आहे. ही आरती प्रत्येक पूजेच्या प्रारंभी गायली जाते आणि महाराष्ट्रातील दहा दिवसांच्या गणेश चतुर्थी उत्सवात विशेष प्रमुख आहे.
सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची । नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची । सर्वांगी सुंदर उटी शेंदुराची । कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची ।। १ ।। जय देव जय देव जय मंगलमूर्ति । दर्शनमात्रे मनःकामना पुरती ।। धृ० ।। रत्नखचित फरा तुज गौरीकुमरा । चंदनाची उटी कुंकुमकेशरा । हिरेजडित मुकुट शोभतो बरा । रुणझुणती नूपुरे चरणीं घागरिया ।। २ ।। लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना । सरळ सोंड वक्रतुंड त्रिनयना । दास रामाचा वाट पाहे सदना । संकटी पावावे, निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना ।। ३ ।।
↗
शेंदुर लाल चढ़ायो ही एक भक्तिपूर्ण गणेश आरती आहे जी गजाननाला सिंदूर अर्पण करण्याच्या पूजाविधीचे जिवंत वर्णन करते. आरतीचे बोल गणेशाच्या भव्य स्वरूपाचे चित्रण करतात — त्यांचे रुंद कपाळ लाल सिंदूराने सुशोभित, मोठे उदर आणि दिव्य वाहन उंदीर. ही आरती विशेषतः दैनंदिन पूजेत महत्त्वाची असून भारतभरातील घरे आणि मंदिरांमध्ये श्रद्धेने गायली जाते.
शेंदुर लाल चढ़ायो अच्छा गजमुखको। दोंदिल लाल बिराजे सुत गौरिहरको। हाथ लिए गुडलद्दु सांई सुरवरको। महिमा कहे न जाय लागत हूं पादको ॥ १॥ जय जय श्री गणराज विद्या सुखदाता। धन्य तुम्हारा दर्शन मेरा मन रमता ॥धृ॥ अष्टौ सिद्धि दासी संकटको बैरि। विघ्नविनाशन मंगल मूरत अधिकारी। कोटीसूरजप्रकाश ऐबी छबि तेरी। गंडस्थलमदमस्तक झूले शशिबिहारी ॥२॥ जय जय श्री गणराज विद्या सुखदाता। धन्य तुम्हारा दर्शन मेरा मन रमता ॥ भावभगत से कोई शरणागत आवे। संतत संपत सबही भरपूर पावे। ऐसे तुम महाराज मोको अति भावे। गोसावीनंदन निशिदिन गुन गावे ॥३॥ जय जय श्री गणराज विद्या सुखदाता। धन्य तुम्हारा दर्शन मेरा मन रमता ॥
↗
श्री शंकराची आरती भगवान शिवाच्या स्तुतीतील एक शक्तिशाली स्तोत्र आहे — ते विश्वाचे संहारक आणि परम तपस्वी आहेत. ही आरती शिवाच्या भयंकर ब्रह्मांडीय स्वरूपाचे सुंदर चित्रण करते — कवटींची माळा, जटेत विराजित अर्धचंद्र आणि पवित्र गंगा. महाराष्ट्रात प्रिय असलेली ही आरती महाशिवरात्री, श्रावण सोमवार आणि दैनंदिन शिव पूजेत महादेवाचे आशीर्वाद मागण्यासाठी गायली जाते.
लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडी माळा । विषें कंठ काळा त्रिनेत्री ज्वाला । लावण्यसुंदर मस्तकी बाळा । तेथुनिया जळ निर्मल वाहे झुळझुळां ।। जय देव जय देव जय श्रीशंकरा आरती ओवाळू तुज कर्पुरगौरा ।।१।। कर्पुरगौरा भोळा नयनी विशाळा । अर्धांगी पार्वती सुमनांच्या माळा । विभूतीचे उधळण शीत कंठ निळां ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा ।। जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।।२।। देवीं दैत्यीं सागरमंथन पैं केलें । त्यामाजी अवचित हलाहल जें उठिलें । ते त्वां असुरपणे प्रशान केलें । नीलकंठ नाम प्रसिद्ध झालें || जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।।३।। व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी । पंचानन मनमोहन मुनिजन सुखकारी । शतकोटीचे बीज वाचे उच्चारी । रघुकुळटिळक रामदास अंतरीं ।। जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।।४।।
↗
श्री दुर्गादेवीची आरती देवी दुर्गेला एक तीव्र प्रार्थना आहे — त्या अजिंक्य माता आहेत ज्या दुष्टांचा नाश करतात आणि जगाचे रक्षण करतात. आरती घोषित करते की त्यांच्या कृपेशिवाय संसार पार करणे अशक्य आहे — 'दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी' — आणि सिंहावर आरूढ, दहा हातांत शस्त्रे धारण केलेल्या माँ दुर्गेचे वर्णन करते. ही आरती नवरात्रीत आणि महाराष्ट्रातील देवी मंदिरांमध्ये गायली जाते.
दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी । अनाथनाथे अंबे करुणा विस्तारी । वारी वारी जन्ममरणाते वारी । हारी पडलो आता संकट निवारी ।। १ ।। जय देवी जय देवी महिषासुरमथनी । सुरवरईश्वर-वरदे तारक संजीवनी ।। जय देवी जय देवी ।। धृ० ।। त्रिभुवन भुवनी पहाता तुज ऐसी नाही । चारी श्रमले परंतु न बोलवे काही । साही विवाद करिता पडले प्रवाही । ते तू भक्तालागी पावसी लवलाही ।। २ ।। प्रसन्नवदने प्रसन्न होसी निजदासां । क्लेशांपासुनी सोडवी तोडी भवपाशा । अंबे तुजवाचून कोण पुरवील आशा । नरहरि तल्लीन झाला पदपंकजलेशा ।। ३ ।।
↗
श्री दत्ताची आरती भगवान दत्तात्रेयांची उपासना करते — ते दिव्य त्रिमूर्तीचे अवतार आहेत: ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, विष्णू पालनकर्ता आणि शिव संहारक, सर्व एका स्वरूपात एकत्रित. आरतीची सुरुवात 'त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती दत्ता हा जाणा' ने होते. दत्तात्रेय हे नाथ आणि वारकरी परंपरांचे आराध्य दैवत आहेत आणि महाराष्ट्र, कर्नाटक व आंध्र प्रदेशात, विशेषतः दत्त जयंतीला, मोठ्या भक्तीने पूजले जातात.
त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती दत्ता हा जाणा | त्रिगुणी अवतार त्रैलोक्यराणा | नेती नेती शब्द नये अनुमाना | सुरवर मुनिजन योगी समाधी न ये ध्याना ||१|| जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता | आरती ओवाळीतां हरिली भवचिंता ||धृ|| सबाह्य अभ्यंतरी तूं एक दत्त | अभ्याग्याशी कैंची कळेल हि मात | पराही परतली तेथें कैचा हेत | जन्ममरणाचा पुरलासे अंत ||२|| जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता | दत्त येउनिया उभा ठाकला | सद्भावें साष्टांगे प्रणिपात केला | प्रसन्ना होऊनी आशीर्वाद दिधला | जन्ममरणाचा फेरा चुकविला ||३|| जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता दत्त दत्त ऐसें लागले ध्यान | हरपलें मन झालें उन्मन | मीतुं पणाची झाली बोळवण | एका जनार्दनी श्रीदत्तध्यान ||४|| जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता
↗
श्री विठोबाची आरती भगवान विठ्ठल (विठोबा) यांची स्तुती करते — ते पंढरपूरचे प्रमुख दैवत आणि महाराष्ट्रातील वारकरी भक्ती चळवळीचे सर्वोच्च देव आहेत. आरती सुंदरपणे वर्णन करते की विठ्ठल युगानुयुगे विटेवर उभे आहेत — 'युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा' — कमरेवर हात ठेवून, भक्तांची वाट पाहत. ही आरती आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या वारीत गायली जाते जेव्हा लाखो वारकरी 'विठ्ठल विठ्ठल' जपत पंढरपूरला पायी जातात.
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा | वामांगी रखुमाई दिसे दिव्या शोभा | पुंडलिकाच्या भेटी परब्रह्मा आले गा | चरणी वाहे भीमा उद्धरी जागा ||१|| जय देव जय देव पांडुरंग रखुमाई वल्लभा राहीच्या वल्लभा पावें जिवलगा ||धृ|| तुळसीमाळा गळां कर ठेवुनी कटी | कसे पितांबर कस्तुरी लल्लाटी | देव सुरवर नित्य येती भेटी | गरुड हनुमंत पुढें उभे राहती || जय देव जय देव पांडुरंग ||२ || धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा | सुवर्णाची कमळे वनमाळा गळां | राई रखुमाबाई राणीया सकळा | ओवाळिती राजा विठोबा सावळा | जय देव जय देव पांडुरंग ||३|| ओवाळूं आरत्या कुर्वंड्या येती | चंद्रभागेमाजी सोडुनिया देती | दिंड्या पताका वैष्णव नाचती | पंढरीचा महिमा वर्णावा किती || जय देव जय देव पांडुरंग ||४|| आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती चंद्रभागेमध्ये स्नाने जे करिती दर्शनहेळामात्रे तयां होय मुक्ती केशवासी नामदेव भावें ओवाळिती जय देव जय देव पांडुरंग ||५||
↗
श्री पांडुरंगाची आरती भगवान पांडुरंग (विठ्ठल) यांना एक खोल भावुक विनवणी आहे, त्यांना आईच्या प्रेमाने हाक मारते — 'येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये' — 'ये रे विठ्ठला, माझ्या माऊली, ये.' ही आरती वारकरी संतांच्या घनिष्ठ, निःस्वार्थ भक्तीचे प्रतिबिंब आहे जे परमेश्वराला दूरच्या राजकर्त्याप्रमाणे नव्हे तर प्रेमळ आई आणि मित्र म्हणून पाहत.
येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये ॥ निढळावरी कर ठेऊनी वाट मी पाहे ॥ धृ. ॥ आलिया गेलीया हातीं धाडी निरोप ॥ पंढरपुरी आहे माझा मायबाप ॥ १ ॥ येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये ॥ पिंवळा पीतांबर कैसा गगनी झळकला ॥ गरुडावरी बैसून माझा कैवारी आला ॥ २ ॥ येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये ॥ विठोबाचे राज आम्हां नित्य दिपवाळी ॥ विष्णुदास नामा जीवेंभावे ओंवाळी ॥ ३ ॥ येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये ॥ असो नसो भाव आम्हां तुझिया ठायां कृपादृष्टी पाहें माझ्या पंढरीराया येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये ॥ ४ ॥
↗
ज्ञानदेवाची आरती संत ज्ञानेश्वर (ज्ञानदेव) यांचा सन्मान करते — 13व्या शतकातील बाल संत आणि तत्त्वज्ञ ज्यांनी केवळ सोळाव्या वर्षी भगवद्गीतेवर मराठी टीका 'ज्ञानेश्वरी' रचली. आरती त्यांना 'ज्ञानराजा' (ज्ञानाचा राजा) आणि 'महाकैवल्यतेजा' (परम मुक्तीची तेजस्विता) असे संबोधते. ते वारकरी परंपरेतील प्रमुख संत मानले जातात आणि त्यांची समाधी पुण्याजवळील आळंदी येथे आहे.
आरती ज्ञानराजा | महाकैवल्यतेजा | सेविती साधुसंत || मनु वेधला माझा || आरती || धृ || लोपलें ज्ञान जगी |हित नेणती कोणी | अवतार पांडुरंग |नाम ठेविले ज्ञानी || १ || आरती || धृ || कनकाचे ताट करी | उभ्या गोपिका नारी | नारद तुंबर हो ||साम गायन करी || २ || आरती || धृ || प्रकट गुह्य बोले |विश्र्व ब्रम्हाची केलें | रामजनार्दनी | पायी मस्तक ठेविले | आरती ज्ञानराजा | महाकैवल्यतेजा || सेविती || ३ ||
↗
आरती तुकारामाची संत तुकाराम यांचा गौरव करणारे एक भक्तिगीत आहे — ते 17व्या शतकातील संत-कवी आणि वारकरी भक्ती परंपरेतील सर्वाधिक लोकप्रिय व्यक्तिमत्त्व होते. पुण्याजवळील देहू गावात जन्मलेल्या तुकारामांनी हजारो अभंग सोप्या मराठीत रचले जे सामान्य माणसांशी भक्ती, सत्य आणि विठ्ठलाच्या शरणागतीबद्दल थेट बोलत. आरती त्यांना 'स्वामी सद्गुरुधामा' — खऱ्या दिव्य गुरूचे निवासस्थान — म्हणून सन्मानित करते.
आरती तुकारामा | स्वामी सद्गुरुधामा | सच्चिदानंद मूर्ती | पायी दाखवीं आम्हां || धृ || राघवें सागरांत | जैसे पाषाण तारिले | तैसे हे तुकोबाचे | अभंग उदकीं रक्षिले | आरती || १ || तुकितां तुलनेसी | ब्रम्ह तुकासी आलें | म्हणोनी रामेश्वरें | चरणी मस्तक ठेविलें || आरती तुकारामा || २ ||
↗
निरोप आरती (म्हणजे 'विदाई आरती') ही एक संक्षिप्त परंतु खोल अर्थपूर्ण प्रार्थना आहे जी प्रत्येक भजन, कीर्तन किंवा पूजेच्या अखेरीस गायली जाते. बोल — 'जाहले भजन आम्ही नमितो तव चरण' — याचा अर्थ 'भजन झाले; आम्ही तुमच्या चरणी नमस्कार करतो.' ही आरती औपचारिकपणे पूजेचा समारोप करते, देवतेचे आभार मानते आणि आशीर्वाद घेऊन जाण्याची परवानगी मागते. महाराष्ट्रातील सर्व परंपरांमध्ये ही सर्वत्र गायली जाते.
जाहले भजन आम्ही नमितो तव चरण । वारुनिया विघ्ने देवा रक्षावे दीना ॥धृ॥ दास तुझे आम्ही देवा तुजलाची ध्यातो प्रेमे करुनिया देवा गुण तुझेची गातो ॥१॥ तरी द्यावी सिद्धी देवा हेची वासना, देवा हेची वासना रक्षुनियां सर्वां द्यावी आम्हासी आज्ञा ॥२॥ मागणे ते देवा एकची आहे आता एकची आहे तारुनियां सकळां आम्हां कृपादृष्टी पाहे ॥३॥ जेव्हां सर्व आम्ही मिळूं ऐशा या ठाया ऐशा या ठाया प्रेमानंदे लागू तुझी कीर्ति गावया ॥४॥ सदा ऐशी भक्ति राहो आमुच्या मनी देवा आमुच्या मनी हेची देवा तुम्हा असे नित्य विनवणी ॥५॥ वारुनिया संकटॆ आता आमुची सारी आता आमुची सारी कृपेची सा‌ऊली देवा दीनावरि करी ॥६॥ निरंतर आमुची चिंता तुम्हां असावी चिंता तुम्हा असावी आम्हां सर्वांची लज्जा देवा तुम्ही रक्षावी ॥७॥ निरोप घेता आता आम्हा आज्ञा असावी देवा आज्ञा असावी चुकले आमचे काही त्याची क्षमा असावी ॥८॥
↗
घालीन लोटांगण ही मराठी हिंदू परंपरेतील सर्वात पवित्र दैनंदिन प्रार्थनांपैकी एक आहे, जी पूजेच्या अखेरीस देवासमोर पूर्ण साष्टांग नमस्कार म्हणून केली जाते. प्रार्थना 'घालीन लोटांगण वंदीन चरण' ने सुरू होते — 'मी पूर्णपणे साष्टांग नमस्कार घालतो आणि तुमचे चरण वंदन करतो' — आणि त्यात 'त्वमेव माता च पिता त्वमेव' हा संस्कृत श्लोकही समाविष्ट आहे. मुलांना त्यांची पहिली प्रार्थना म्हणून ही शिकवली जाते.
घालीन लोटांगण वंदीन चरण । डोळ्यांनी पाहिन रुप तुझे ॥ प्रेमें आलिंगिन आनंदे पूजीन । भावें ओवाळिन म्हणे नामा ॥१॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविडं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥२॥ कायेन वाचा मनसेन्द्रियैवा बुद्धयात्मना वा प्रकृतिस्वभावात । करोमि यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ॥३॥ अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम् । श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं जानकीनायकं रामचंद्रं भजे ॥४॥ हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे । हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥५॥